Tổng hợp các lỗi khiến công trình trượt nghiệm thu PCCCC hệ thống thút khói & cách xử lý

Trong công tác thẩm duyệt và nghiệm thu phòng cháy chữa cháy (PCCC) cho các tòa nhà cao tầng, trung tâm thương mại, nhà xưởng sản xuất hay tầng hầm đỗ xe, hệ thống hút khói sự cố và kiểm soát khói luôn là hạng mục có tỷ lệ bị cơ quan chức năng “tuýt còi” hoặc từ chối cấp văn bản nghiệm thu cao nhất. Theo thống kê thực tế, hơn 80% nạn nhân tử vong trong các vụ hỏa hoạn bắt nguồn từ ngạt khí độc và mất tầm nhìn trước khi ngọn lửa tiếp cận.

Bài viết dưới đây tổng hợp chi tiết 6 nhóm lỗi kỹ thuật và pháp lý điển hình khiến công trình bị trượt nghiệm thu PCCC hệ thống hút khói theo các quy chuẩn hiện hành (QCVN 06:2022/BXD, Thông tư 09/2023/TT-BXD sửa đổi 1:2023, TCVN 5687:2024, Nghị định 50/2024/NĐ-CP), đồng thời đưa ra giải pháp xử lý triệt để kèm checklist 5 bước kiểm tra thực địa.

1. Nhóm 1: Sai Lệch Hồ Sơ Thiết Kế Thẩm Duyệt & Quản Lý Chất Lượng

Nghiệm thu PCCC là quá trình đối chiếu nghiêm ngặt giữa hồ sơ bản vẽ đã được Cục hoặc Phòng Cảnh sát PCCC & CNCH phê duyệt với hiện trường công trình thực tế.

1.1. Các lỗi vi phạm phổ biến

• Tự ý điều chỉnh thiết kế hiện trường: Nhà thầu tự ý nắn chuyển hướng tuyến ống gió, di dời vị trí quạt hút khói hoặc thay đổi miệng hút/miệng xả khói; tự ý thay đổi model, công suất, lưu lượng hoặc cột áp của quạt hút khói mà chưa thực hiện thủ tục thẩm duyệt điều chỉnh thiết kế theo Nghị định 50/2024/NĐ-CP.
• Thiếu giấy chứng nhận kiểm định phương tiện PCCC: Quạt hút khói, van ngăn cháy (fire damper), van hút khói động cơ điện không có tem và giấy chứng nhận kiểm định của Cục Cảnh sát PCCC & CNCH; thiếu chứng chỉ xuất xưởng CO, CQ hợp lệ.
• Biên bản tự nghiệm thu nội bộ sơ sài: Chủ đầu tư, tư vấn giám sát và nhà thầu không tổ chức đo đạc thực chất; biên bản nghiệm thu nội bộ thiếu số liệu đo đạc cụ thể về lưu lượng, vận tốc gió và độ chênh áp.

2. Nhóm 2: Lỗi Giới Hạn Chịu Lửa Đường Ống Gió EI & Hệ Giá Treo Đỡ

Quy định về giới hạn chịu lửa của đường ống và kênh dẫn khói (EI 120, EI 60, EI 45, EI 30, EI 15) theo Phụ lục D của QCVN 06:2022/BXD và Thông tư 09/2023/TT-BXD là một trong những nội dung bị đánh trượt nhiều nhất.

2.1. Các lỗi vi phạm phổ biến

• Thi công không đúng mẫu đốt kiểm định: Sử dụng vật liệu bọc chống cháy khác chủng loại, giảm tỷ trọng bông khoáng, giảm độ dày tấm bọc hoặc bớt đinh vít so với Giấy chứng nhận thử nghiệm mẫu đốt đã được cơ quan kiểm định cấp phép.
• Bỏ quên bọc bảo vệ mặt bích (Flange) và phụ kiện: Thân ống thẳng được bọc chống cháy nhưng tại các vị trí ghép mặt bích, co cút, cửa thăm van lại để trần hoặc bọc hở, tạo nên “cầu nhiệt” phá hủy tuyến ống khi gặp nhiệt độ cao.
• Sử dụng cổ bạt mềm không chống cháy: Khớp nối mềm chống rung giữa quạt và đường ống dùng vải bạt thông thường hoặc cao su. Khi xảy ra hỏa hoạn, cổ bạt bị cháy thủng sau vài phút, khiến quạt chỉ hút không khí tự do ngoài buồng quạt thay vì hút khói công trình.
• Hệ ty treo, quang treo không được bọc chống cháy: Ống gió EI rất nặng nhưng ty ren và thanh đỡ chữ U/V chỉ dùng thép thường không bọc bảo vệ. Ở nhiệt độ 400°C – 600°C, thép mất cường độ chịu lực, đứt gãy làm sập toàn bộ tuyến ống.
• Không chèn bịt ngăn cháy (Firestop) xuyên tường, sàn: Khe hở xung quanh ống gió xuyên qua tường ngăn cháy loại 1 hoặc sàn ngăn khoang cháy không được chèn kín bằng vữa hoặc keo chống cháy đạt chuẩn.

3. Nhóm 3: Lỗi Khí Động Học, Thiếu Hụt Lưu Lượng Và Vận Tốc Gió

Khi kiểm tra nghiệm thu thực tế, cán bộ Cảnh sát PCCC sẽ dùng máy đo gió (Anemometer) và áp kế vi sai để đo trực tiếp thông số tại các cửa hút khói và cửa thải gió.

3.1. Các lỗi vi phạm phổ biến

• Lưu lượng hút thực tế không đạt yêu cầu thiết kế:
  • Đấu nối nhầm pha điện: Quạt hút 3 pha quay ngược chiều. Khi quay ngược, quạt vẫn hút gió nhưng lưu lượng chỉ đạt 20% – 35% công suất thiết kế.
  • Rò rỉ khí dọc tuyến ống: Mặt bích hở gioăng, mí tôn ghép không kín làm lưu lượng hút bị suy hao lớn trước khi tới miệng quạt.
  • Tổn thất áp lực thực tế vượt quá cột áp quạt: Đường ống nhiều góc cua gấp không có cánh hướng dòng (turning vanes), tiết diện ống bị bóp méo cục bộ để né hệ thống MEP khác.
• Vận tốc gió tại miệng hút không phù hợp: Vận tốc tại cửa thu vượt quá 10 m/s gây hiện tượng cuốn luồng khí sạch (plug-holing) – quạt hút luồng khí sạch phía dưới thay vì hút khói nổi bên trên; hoặc vận tốc tại một số miệng hút quá yếu (< 1.5 m/s) do không cân chỉnh van gió (VCD).
• Khoảng cách miệng hút khói vi phạm quy chuẩn: Bố trí khoảng cách giữa các miệng hút khói trên hành lang vượt quá 45m hoặc khoảng cách từ miệng hút đến cuối hành lang cụt vượt quá 15m theo QCVN 06:2022/BXD.

4. Nhóm 4: Bỏ Quên Hoặc Tính Toán Sai Hệ Thống Cấp Không Khí Bù (Make-Up Air)

Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến các công trình hiện nay bị đánh trượt nghiệm thu. Nguyên lý vật lý cơ bản: Muốn hút một lượng khói ra ngoài thì phải đưa một lượng không khí sạch tương đương vào bù lại.

4.1. Các lỗi vi phạm phổ biến

• Không thiết kế hoặc không lắp đặt hệ thống cấp khí bù: Tại tầng hầm hoặc phòng kín, quạt hút khói hoạt động tạo ra áp suất âm cực lớn (-50 Pa đến -150 Pa). Áp suất âm tạo lực hút giữ chặt cửa thoát hiểm mở vào buồng thang bộ khiến người dân không thể dùng tay đẩy mở cửa thoát nạn (lực mở cửa vượt ngưỡng tối đa cho phép là 110 N). Đồng thời, quạt hút bị quá tải và giảm lưu lượng nghiêm trọng.
• Bố trí miệng cấp khí bù sai cao độ: Miệng cấp khí tươi đặt ở tầm cao sát trần (cùng cao độ với miệng hút). Luồng khí tươi thổi mạnh vào lớp khói nóng làm khuấy đảo và kéo khói độc xuống tầng thở của con người (dưới 1.5m).
• Vận tốc dòng khí cấp bù vượt quá giới hạn: Vận tốc gió thổi qua miệng cấp bù hoặc cửa chớp lấy gió vượt quá 1.5 m/s, gây xáo trộn luồng nhiệt và dòng thoát hiểm.
• Lưu lượng cấp bù không tương thích: Lưu lượng bù quá nhỏ không triệt tiêu được áp suất âm; hoặc lưu lượng bù quá lớn gây áp suất dương đẩy khói sang các khoang lân cận.

5. Nhóm 5: Lỗi Ma Trận Điều Khiển Liên Động Báo Cháy (Fire Matrix)

Hệ thống hút khói không hoạt động độc lập mà là một mắt xích trong ma trận điều khiển PCCC toàn tòa nhà (Cause & Effect Matrix). Khi kiểm tra kích hoạt thực tế bằng thiết bị tạo khói, nhiều dự án bộc lộ các lỗi lập trình nghiêm trọng.

5.1. Các lỗi vi phạm phổ biến

• Sai logic điều khiển van hút khói theo tầng/khoang cháy: Khi tạo khói báo cháy tại tầng 4, van hút khói của tất cả các tầng từ tầng 1 đến tầng 20 cùng đồng loạt mở bung thay vì chỉ mở riêng tầng 4. Lưu lượng hút bị chia đều cho 20 tầng khiến lưu lượng hút tại tầng cháy thực tế bằng 0.
• Quạt hút khói và quạt cấp bù không khởi động đồng bộ: Quạt hút chạy nhưng quạt bù không nhận được lệnh, hoặc quạt chạy nhưng van hút khói động cơ chưa mở hết hành trình do đứt dây tín hiệu hoặc kẹt cơ khí.
• Không ngắt hệ thống điều hòa thông gió thông thường (HVAC): Khi có tín hiệu báo cháy, các hệ thống điều hòa trung tâm (VRV/Chiller), AHU, quạt thông gió sinh hoạt vẫn chạy, tiếp tục thổi gió làm khói độc lan nhanh sang các phòng khác.
• Thiếu tín hiệu phản hồi thực tế (Feedback Run/Trip/Status): Tủ trung tâm báo cháy chỉ gửi lệnh xuất nguồn (Output) nhưng không có tiếp điểm khô giám sát trạng thái chạy thực của động cơ quạt (qua công tắc chênh áp DPS hoặc rơ-le dòng) và góc mở thực tế của van gió.
• Không có hoặc mất tác dụng nút điều khiển bằng tay (Manual Override): Nút ấn điều khiển cưỡng bức bằng tay tại phòng trực điều khiển PCCC hoặc buồng quạt không khởi động được hệ thống.

6. Nhóm 6: Lỗi Nguồn Điện Ưu Tiên Loại 1, Cáp Chống Cháy Và Quẩn Khói Ngoài Trời

Khả năng duy trì sự sống của hệ thống phụ thuộc hoàn toàn vào tính toàn vẹn của đường cấp điện và sự bố trí hợp lý của các miệng xả khói/hút khí ngoài trời.

6.1. Các lỗi vi phạm phổ biến

• Nguồn điện không đảm bảo độ tin cậy loại I: Tủ điện cấp nguồn quạt hút khói lấy chung từ tủ điện sinh hoạt thông thường; không có đường cáp cấp từ máy phát điện dự phòng, hoặc tủ chuyển đổi nguồn tự động (ATS) không hoạt động, thời gian chuyển mạch quá 15 giây khi mất điện lưới.
• Dùng cáp điện thông thường thay vì cáp chống cháy: Cáp cấp nguồn động lực cho quạt và cáp điều khiển van sử dụng loại cáp PVC thông thường. Khi có cháy, lớp vỏ nhựa bị nóng chảy gây chập mạch, hệ thống dừng hoạt động chỉ sau vài phút. Máng cáp đi qua khoang cháy không được bọc bảo vệ chịu lửa.
• Hiện tượng “Quẩn khói” (Short-circuiting) ngoài trời: Miệng xả khói bố trí quá gần miệng hút lấy khí tươi của hệ thống cấp gió bù hoặc quạt tăng áp buồng thang (khoảng cách ngang < 5m hoặc đặt cùng hướng đón gió). Khói độc xả ra ngoài bị chính quạt tăng áp/cấp bù hút ngược lại vào buồng thang thoát nạn. Vận tốc xả khói quá thấp (< 5 m/s) khiến khói bị quẩn tụ quanh công trình.

7. Checklist 5 Giai Đoạn Tự Kiểm Tra Trước Ngày Cảnh Sát PCCC Nghiệm Thu

Nhằm giúp các đơn vị thi công và chủ đầu tư tự tin trước ngày kiểm tra chính thức của Cảnh sát PCCC & CNCH, dưới đây là bảng đối chiếu kiểm tra thực địa 5 giai đoạn:

8. Lời Kết & Khuyến Nghị Cho Chủ Đầu Tư Và Nhà Thầu

Hệ thống hút khói PCCC không đơn thuần là một hệ thống thông gió cơ khí thông thường mà là hệ thống bảo vệ sinh mạng trong những giây phút hiểm nghèo nhất của đám cháy. Để công trình được nghiệm thu thuận lợi, hạn chế tối đa chi phí đập phá sửa chữa sau khi hoàn thiện, chủ đầu tư và các đơn vị tư vấn thiết kế, nhà thầu cần chuyển đổi tư duy từ “đối phó thủ tục nghiệm thu” sang “kiểm soát chất lượng thực chất ngay từ khâu thiết kế chi tiết đến từng chi tiết thi công tại công trường”.

Việc chủ động đo đạc cân chỉnh khí động học (TAB), kiểm tra thử nghiệm liên động nhiều lần và phối hợp chặt chẽ với cơ quan Cảnh sát PCCC & CNCH chính là chìa khóa vàng giúp mọi dự án về đích an toàn, đúng tiến độ và bền vững.